WŁADYSŁAW REYMONT I STEFAN ŻEROMSKI NA TLE EPOKI

Wystawa plakatów Władysław Reymont i Stefan Żeromski na tle epoki powstała z myślą o literackich patronach roku 2025. Sejm RP, upamiętniając 100. rocznicę śmierci Stefana Żeromskiego, ogłosił go patronem roku, a Senat RP uczcił Władysława Stanisława Reymonta, również z okazji setnej rocznicy jego odejścia. Dzięki temu wydarzeniu możemy spojrzeć na ich twórczość w kontekście epoki, którą współtworzyli.

W 1924 roku Reymont otrzymał Nagrodę Nobla za powieść „Chłopi". Jednak polska opinia publiczna uważała, że tę nagrodę powinien dostać Stefan Żeromski. Prawdopodobnie na nominację wpłynęły zakulisowe działania Narodowej Demokracji, która uważała Żeromskiego za pisarza lewicowego, jak i niemieckich mediów krytycznie oceniających jego „Wiatr od morza” uznawany za literacki argument za dostępem Polski do Bałtyku i polskością germanizowanego Pomorza. 

Pisarze znali się dobrze i wzajemnie szanowali. Świadczyć o tym może wyznanie Reymonta po śmierci Żeromskiego 20 listopada 1925 roku: "Dzisiaj umarł Żeromski, cios to dla mnie okrutny z wielu powodów. Umarł na serce. Był o parę lat starszy ode mnie, ale miał szaloną wolę życia i energię. Strata ta polskiej literatury niezastąpiona. Uwielbiałem Go jako genialnego pisarza. Naturalnie ta nagła śmierć źle podziałała i na mój stan zdrowia. Teraz bowiem na mnie przychodzi kolej umierania". Władysław Reymont przeżył autora "Syzyfowych prac" zaledwie o pół miesiąca. Zmarł 5 grudnia w Warszawie.

Obaj twórcy poza działalnością literacką udzielali się na różnych płaszczyznach. Reymont angażował się w działalność społeczną. Był prezesem Związku Pisarzy i Dziennikarzy, potem prezesem Warszawskiej Kasy Przezorności i Pomocy dla Literatów i Dziennikarzy. Uczestniczył także w zakładaniu pierwszej spółdzielni kinematograficznej. Po wojnie (w latach 1919-1920) wyjeżdżał do Stanów Zjednoczonych, gdzie w środowisku polonijnym szukał pomocy gospodarczej dla odbudowy zrujnowanego kraju. Natomiast Żeromski był założycielem i pierwszym prezesem oddziału PEN Clubu w Polsce w 1925 roku oraz inicjatorem Akademii Literatury Polskiej. Był orędownikiem ruchu spółdzielczego i pomysłodawcą akcentującej działanie dla wspólnego dobra nazwy "Społem" - od 1906 roku tytułu pierwszej na ziemiach polskich gazety spółdzielczej, a później - nazwy Związku Spółdzielni Spożywców RP.

Twórczość Władysława Reymonta jest zróżnicowana pod względem tematyki i formy literackiej. Mimo pewnych powiązań z poetyką młodopolską (głównie w warstwie języka), pisarstwo Reymonta bazuje przede wszystkim na realistycznym obrazowaniu. Cechuje je rozmach, barwność i bogactwo szczegółów. Dzięki temu jego powieści stanowiły doskonały materiał filmowy i w nieco mniejszym stopniu teatralny. Do najpopularniejszych dzieł należą "Komediantka", "Ziemia obiecana" i "Chłopi". "Chłopów" po raz pierwszy wyreżyserował w 1922 roku Eugeniusz Modzelewski, następnie w 1973 Jan Rybkowski na podstawie tej powieści nakręcił serial telewizyjny, który przerobił na film pełnometrażowy. Natomiast w 2023 roku powstał film animowany w reżyserii Doroty Kobieli i Hugh Welchmana. W 1927 roku "Ziemię obiecaną" przeniósł na ekran Aleksander Hertz, a w 1975 Andrzej Wajda.  W 1986 roku Jerzy Sztwiertnia nakręcił serial i film według "Komediantki".

Stefan Żeromski uważał się za patriotę, jednak krytycznie oceniał narodowe przywary Polaków. Jest autorem wielu powieści, nowel i opowiadań, które uchodzą za klasykę polskiej literatury. Tworzył, kiedy wciąż żywa była myśl pozytywistyczna, kiedy dominowała Młoda Polska i po wyzwoleniu w 1918 roku, kiedy powstawały nowe prądy intelektualne i artystyczne. Nie utożsamiał się z żadnym prądem w literaturze. Jego najważniejsze dzieła, które znalazły swe odbicie zarówno na scenach teatrów jak i w ekranizacji to: "Syzyfowe prace", "Ludzie bezdomni", "Popioły", "Róża", "Wierna rzeka", "Wiatr od morza", "Przedwiośnie", "Dzieje grzechu". "Dzieje grzechu" mają cztery filmowe adoptacje. W 1911 roku przeniósł je na ekran Antoni Bednarczyk, w 1918 we Włoszech Carmine Gallone, w 1933  Henryk Szaro, a w 1975 Walerian Borowczyk.  "Wierna rzeka"  doczekała się trzech ekranizacji: w 1922 roku pod tytułem "Rok 1863" wyreżyserował ją Edward Puchalski, w 1936 roku Leonard Buczkowski, a w 1983 Tadeusz Chmielewski. "Przedwiośnie" wyreżyserował w 1929 roku Henryk Szaro, a w 2001 Filip Bajon. "Wiatr od morza”  w 1930 roku zekranizował Kazimierz Czyński, a "Różę" w 1936 roku Józef Lejtes. "Popioły" w 1965 roku wyreżyserował Andrzej Wajda. Pierwszą filmową wersję powieści "Ludzie bezdomni" zrealizował w 50. rocznicę śmierci pisarza w 1975 roku Włodzimierz Haupe w filmie "Doktor Judym". "Syzyfowe prace" w 2000 roku przeniósł na ekran Paweł Komorowski.

Trudno pominąć fakt, że obaj pisarze tworzyli w okresie, kiedy Młoda Polska obfitowała w indywidualności, które posiadały dużą wrażliwość i nieprzeciętne uzdolnienia. Literaci młodopolscy odrzucali racjonalistyczną filozofię pozytywizmu, nawiązywali do tradycji romantycznej (wyższości uczuć i emocji nad rozumem) oraz wiary w szczególną pozycję artysty w społeczeństwie. Władysław Reymont i Stefan Żeromski byli najważniejszymi przedstawicielami prozy polskiej epoki modernizmu, Młodej Polski, która była bogata w różnorodne formy i tematy. To powód pokazania ich twórczości na tle osiągnięć innych poetów, dramaturgów czy prozaistów z tego okresu. Poetów między innymi takich jak Jan Kasprowicz, Bolesław Leśmian, Lucjan Rydel. Dramaturgów jak Stanisław Wyspiański, Gabriela Zapolska, Jan August Kisielewski, Adolf Nowaczyński, Tadeusz Rittner, Lucjan Rydel, Stanisław Przybyszewski, Tymoteusz Karpowicz, Stanisława Przybyszewska, Joseph Conrad, czy nawet międzywojenny dramaturg Bruno Jasieński oraz piszących prozą, których prace stały się również materiałem do filmów jak Karol Irzykowski, Jerzy Żuławski, Maria Rodziewiczówna czy Helena Mniszkówna.

W ramach wystawy Władysław Reymont i Stefan Żeromski na tle epoki  przedstawiamy plakaty okolicznościowe, teatralne, operowe i filmowe, które powstały jako interpretacja literatury wymienionych autorów. Są to prace kolejnych pokoleń polskich artystów. Począwszy od tych najstarszych, jak Henryk Tomaszewski, Eryk Lipiński, Tadeusz Trepkowski, którzy tworzyli Polską Szkołę Plakatu, ich młodszych kolegów jak Tadeusz Jodłowski, Waldemar Świerzy, Roman Cieślewicz, Franciszek Starowieyski, Jan Lenica, Jan Młodożeniec, Wiktor Górka oraz tych najmłodszych, którzy aktualnie są rozpoznawani w środowisku sztuki plakatu jak Joanna Górska i Jerzy Skakun oraz Patrycja Longawa. Autorem plakatu do wystawy jest Łukasz Aleksandrowicz. Wśród ponad pięćdziesięciu nazwisk autorów prezentowanych plakatów należy też wyróżnić tych ze średniego pokolenia jak Jan Jaromir Aleksiun, Tomasz Bogusławski, Mieczysław Górowski,  Roman Kalarus, Sławomir Kosmynka, Krzysztof Motyka, Andrzej Pągowski, Wiesław Wałkuski i Leszek Żebrowski, którzy mają istotny wkład w tworzeniu polskiego plakatu teatralnego i filmowego. Nie sposób pokazać wszystkich prac jakie powstały na przestrzeni ostatniego stulecia do wydarzeń związanych z bohaterami wystawy. Przeważająca ich część to afisze. Dlatego ograniczyliśmy się do pokazania plakatów artystycznych w wymiarze na jakie pozwala przestrzeń wystawy.

Krzysztof Dydo, kurator wystawy