Wystawa wirtualna:

Jazz na papierze. Polski plakat jazzowy 1956-2026

https://przestrzensztukipolskiej.pl/wystawa/jazz-na-papierze/

Artystyczny plakat muzyczny istnieje w Polsce od ponad stu lat. Trzeba jednak pamiętać, że nie wszystkie gatunki muzyki były w jego początkach dokumentowane plakatem – często zaczynało się od ulotnych druków: zaproszeń, ulotek czy typograficznych afiszy. Podobnie rozwijał się plakat jazzowy, najmłodszy z gatunków muzycznych. Jego początki związane są z fascynacją muzyką jazzową w Polsce. Narodziła się ona jeszcze przed II wojną światową, ale tuż po wyzwoleniu nastąpiło coś w rodzaju uwielbienia dla tej muzyki. Można to tłumaczyć chęcią ucieczki środowisk intelektualnych, szczególnie młodzieży akademickiej, od ponurej politycznie rzeczywistości ku namiastce poczucia wolności, którą wówczas utożsamiano z muzyką "wolnego świata" – jazzem.

Największy rozwój tej kategorii plakatu nastąpił w Polsce po 1956 roku, kiedy nadeszła odwilż polityczna, a sztuka uwolniona została od doktryny socrealizmu. Plakat mógł wówczas przemówić własnym głosem.

W latach 50. w Polsce było już wielu znakomitych muzyków jazzowych grających na światowym poziomie. Tworzyli oni widoczne i aktywne środowisko artystyczne. W 1954 roku odbyło się pierwsze ogólnopolskie Jam Session, zapisane w historii jako I Krakowskie Zaduszki Jazzowe. W 1956 roku zorganizowano I Ogólnopolski Festiwal Muzyki Jazzowej w Sopocie i powstał pierwszy oficjalny plakat autorstwa krakowskiego malarza i scenografa Jerzego Skarżyńskiego, wielkiego entuzjasty jazzu. W tym samym roku powstał również plakat Błękitny Jazz. Państwowy Zespół Muzyczny autorstwa Eryka Lipińskiego – projektanta, satyryka i twórcy Muzeum Karykatury w Warszawie.

Odtąd plakat i jazz nierozłącznie podbijają serca swoich wielbicieli. Projektowali je artyści wszystkich pokoleń. Do najaktywniejszych należeli Waldemar Świerzy i Rosław Szaybo. Świerzy stworzył co najmniej kilkadziesiąt plakatów jazzowych, w tym dla Festiwalu Jazz Jamboree w Warszawie oraz serię portretów sławnych muzyków Wielcy ludzie jazzu. Szaybo przez wiele lat związany był z wytwórnią płytową CBS Records w Londynie, gdzie pełnił funkcję kierownika artystycznego. Projektował w niej okładki płyt i plakaty promocyjne zespołów i artystów-muzyków. Po powrocie do Polski projektował plakaty m.in. dla oper i festiwali, w tym całą serię dla Muzeum Jazz Festiwal w Ostrowie Wielkopolskim.

W 1956 roku powstało pierwsze w krajach demokracji ludowej pismo jazzowe – miesięcznik Jazz. Rok później powstała Federacja Polskich Klubów Jazzowych, zalążek Polskiego Stowarzyszenia Jazzowego (PSJ), które wkrótce stało się również wydawcą plakatów jazzowych. W 1974 roku w warszawskim domu towarowym Junior otwarto punkt reklamowy PSJ, w którym sprzedawano plakaty z różnych imprez. Byłem jego klientem. Największym powodzeniem cieszyły się plakaty zaprojektowane przez Waldemara Świerzego. Sprzedawano też plakaty towarzyszące imprezom jazzowym, głównie warszawskiemu Międzynarodowemu Festiwalowi Jazzowemu Jazz Jamboree. Projektowali dla niego m.in. Wiktor Górka, Bronisław Zelek, Henryk Tomaszewski, Hubert Hilscher – czołowi przedstawiciele Polskiej Szkoły Plakatu oraz ich młodsi koledzy Jerzy Czerniawski, Jan Sawka, później między innymi Wojtek ‘Korek’ Korkuć. Jazz Jamboree to jeden z najstarszych i najbardziej prestiżowych festiwali jazzowych w Europie, odbywający się w Warszawie. Wywodzi się z sopockich festiwali jazzowych lat 1956-1957 i został zainicjowany przez środowisko skupione wokół Leopolda Tyrmanda, który wymyślił jego nazwę. Pierwsza edycja odbyła się 1958 roku pod nazwą Jazz '58.

W 1965 roku zapoczątkowano serię wydawniczą Polskich Nagrań Muza – „Polish Jazz”. W tym samym roku powstało polskie czasopismo Jazz Forum, poświęcone głównie muzyce jazzowej. W latach 70. jego szefem artystycznym i głównym twórcą okładek był Rafał Olbiński – malarz, ilustrator i twórca wielu plakatów jazzowych o międzynarodowej renomie.

Z biegiem lat plakat jazzowy rozwinął się jako fascynujące swoją oryginalnością zjawisko artystyczne. Kolejni twórcy wzbogacali jego język i poetykę, wnosząc nowe tendencje interpretacyjne i formalne, wynikające zarówno z ich indywidualnych predyspozycji, jak i aktualnych poszukiwań i nurtów współczesnej plastyki.

Plakaty do innych znaczących festiwali o wieloletniej tradycji – takich jak Jazz nad Odrą we Wrocławiu, Spotkania Wokalistów Jazzowych w Zamościu, liczne krakowskie festiwale – Jazz Juniors, Krakowski Festiwal Jazzowy, Letni Festiwal Jazzowy, Muzyka w Starym Krakowie, a także Festiwal Pianistów Jazzowych w Kaliszu, Jazz w Kocyndrze w Chorzowie, Jazz Blues Fusion w Zabrzu, Jazzowa Jesień w Bielsku-Białej – projektowali m.in. Aleksander Fleischer, Piotr Kunce, Roman Kalarus, Piotr Kamiński, Edward Lutczyn, Lech Majewski, Grzegorz Marszałek, Andrzej Mleczko, Piotr Młodożeniec, Andrzej Pągowski, Jan Sawka, Kazimierz Wiśniak i Leszek Żebrowski. To artyści mojego pokolenia, urodzeni po 1945 roku, których nazwiska znane są na wszystkich kontynentach. Obraz współczesnego plakatu dopełniają twórcy młodszego pokolenia, m.in. Bartek Bartkowski, Marian Pałka, Marek Pawłowski, Marian Oslizlo, Jacek Staniszewski.

Obecną wystawę przygotowałem jako przypomnienie ważnych rocznic: pierwszego festiwalu w Sopocie i powstania miesięcznika „Jazz” w 1956 roku, a także jubileuszy 60-lecia muzycznego wydawnictwa „Polish Jazz” i pisma „Jazz Forum”, które świętowały je w ubiegłym roku. Mam nadzieję, że będzie ona godnym wprowadzeniem w atmosferę tych wydarzeń i potwierdzeniem tezy, że "piękno jest jedno, choć wyrażane różnymi środkami artystycznymi". Tak jak niejednokrotnie w przeszłości muzyka inspirowała malarzy, grafików i rzeźbiarzy, tak współcześnie sztuka wizualna – dzięki wyobraźni projektantów – przekłada zawarte w dźwiękach nastroje na język obrazów drukowanych na papierze.

Plakat jazzowy stanowi ważną część mojej kolekcji – liczy ona ponad 300 prac. Na wystawę wybrałem kilkadziesiąt z nich. Był to trudny wybór, ponieważ dorobek wielu autorów mógłby wypełnić osobną ekspozycję. Zdecydowałem się udostępnić plakaty związane tylko z polskimi wydarzeniami. Autorami plakatów są wyłącznie polscy artyści. Każdy z nich, w najbardziej charakterystyczny dla siebie sposób, starał się przełożyć istotę muzyki na język plastyki i przez plakat zaprezentować własną wypowiedź wizualną. Bogata różnorodność, często spontaniczne podejście do tej muzyki oraz indywidualność interpretacji plastycznej stworzyły wyjątkowo szeroki wachlarz rozwiązań graficznych – od tych najstarszych z połowy lat pięćdziesiątych, kiedy pojawiły się festiwale jazzowe, po najnowsze prace z ostatnich lat autorstwa Tomasza Kipki, Ireneusza Kuriaty, Zbigniewa Latały, Patrycji Longawy, Bartosza Łukaszonka, Agnieszki Sobczyńskiej, Lecha Twardowskiego, Kai Renkas.

Plakaty w kolekcji pochodzą nie tylko z imprez jazzowych – znajdują się wśród nich prace promujące zespoły i muzyków. Szczególny, historyczny charakter ma plakat Jana Sawki Muzyka pozostała (1972), poświęcony wybitnemu kompozytorowi i pianiście jazzowemu Krzysztofowi Komedzie Trzcińskiemu. Nie sposób pominąć także plakatów do filmów muzycznych – to właśnie film bardzo często kreował lub przybliżał publiczności muzykę i jej twórców. Irena Janczewska świetnie przekazała puentę tej muzyki w swym plakacie do angielskiego filmu Jazz, jazz, jazz. W zbiorze znajdują się także plakaty przygotowane na wystawy polskiego plakatu jazzowego organizowane w ramach zagranicznych festiwali, w których uczestniczyłem, m.in. we Włoszech, Rumunii, Słowenii i USA autorstwa Sławy Harasymowicz, Sebastiana Kubicy, Władysława Pluty i Tomasza Bogusławskiego.

Obecna wystawa plakatu jazzowego, do której plakat przewodni zaprojektował Piotr Kunce, jest kontynuacją prezentacji mojego zbioru zapoczątkowanej w latach 70. XX wieku.

Mam nadzieję, że wybrane prace zainteresują najbardziej wymagających koneserów muzyki i plastyki.

Krzysztof Dydo
Kraków, luty 2026

Прастора польскай культуры / Przestrzeń Kultury Polskiej
www.przestrzensztukipolskiej.pl